Temel Makaleler 05: Tarihsel-Akademik Dinamikleriyle Evrim, Tıp ve Biyolojinin Komparatif Özeti ve Entegre Yaklaşım

TEMEL MAKALELER 05:
TARİHSEL-AKADEMİK DİNAMİKLERİYLE EVRİM, TIP VE BİYOLOJİNİN KOMPARATİF ÖZETİ VE ENTEGRE YAKLAŞIM

Necdet Ersöz
Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi
Evrimsel Tıp Topluluğu

Temel makalelerimizin beşincisinde, esasında geçmiş yazılarımızda değindiğimiz birkaç olgu üzerinde komparatif açıdan duracak ve modern evrimsel kuram, modern tıp ve biyolojinin akademideki pozisyonlarını özetleyeceğiz.

Stetoskop

Önceki makalelerimizi gözden geçirmiş olan okurlarımızın aşina olacağı üzere, çağcıl biyolojinin artık evrimsel kuram etrafında şekillenen bir yapısının olduğunu biliyoruz. Modern evrimsel teorinin açıklamalarını, biyoloji içerisinde moleküler ve genetik seviyeden ekolojik/toplumsal düzeylere varana dek bulmamız olanaklıdır. Doğaya ve canlılığa ilişkin fenomenler yine doğal açıklamaları gereksindiğinden, evrim kuramının biyolojide ve diğer yaşam ilişkili bilimlerdeki bütüncül, uyumlu ve olgusal “doğası” bu disiplinleri salt birleştirmekle kalmamakta, ele alınan sınırlı obje, vaka, işleyiş ya da komple organizma ve birliktelik hakkına karşımıza çıkan önemli problemlere yanıtlar üretmekte kolaylıklar sağlayıp profesyonellerin entelektüel kapasitelerini ve ufuklarını genişletmektedir. Yirminci yüzyıl, bu bakımdan hem evrimsel teorinin hem de buna mukabil geniş perspektifte çağdaş biyolojik disiplinlerin devrimsel atılımlara sahne olan zaman dilimi olarak kayıtlara geçmiştir.

Biyolojik temel bilimlerde çığır açan evrimsel keşiflere ve evrim kuramının her geçen gün akademiye daha hızlı entegre olmasına rağmen, bu durum aynı şekilde ve koşullarda tıp fakülteleri ve tıp akademisinde gerçekleşmemiştir. Tıp bilimleri, geleneksel biçimde, yıllarca redüksiyonist yaklaşım etrafında insan biyolojisine -daha da doğrusu arkaik toplumları adeta göz ardı eder formda modern insan biyolojisine, psikolojisine ve topluluklarına– bakışını muhafaza etmiş, hem temel hem de klinik bilimlerde bunun etkileri görülmüştür. Bunu bazı örneklerle somutlaştıralım. Tıp bilimlerinde canlılık organizasyon hiyerarşisinde sıklıkla tek bir seviyeye (moleküler seviye, hücre seviyesi, doku seviyesi ya da organ seviyesi gibi) veya farklı bilimsel disiplinlere (anatomi, fizyoloji, genetik, patoloji) odaklanılmış, bu bilimler arasında bir entegrasyon genellikle kurulamamış, bu klâsik araştırma ve inceleme sistemi tıbbın tarihinde önemli bir yer teşkil etmiştir. Çoğunlukla bir anatomist, eksperi olduğu saha gereği alâkalı konularda malûmatını artırırken, sözgelimi fizyolojide, moleküler biyolojide ya da çoğu klinik bilimde datasını ileriye taşıyamamış ve hâlihazırda tahsis ettiği verileri bütüncül olarak değerlendirememiştir. Bunun mühim nedenlerinden biri olarak kuşkusuz ki tıbbî literatürün olağanüstü genişliği göze çarpsa da özellikle literatürün en azından günümüze kıyasla dar olduğu dönemlerde de bu durum gözlenmiş olduğundan, tıbbî araştırmanın geleneğinde bu tip bir izole (veya tekil) ve indirgemeci doğanın var olduğunu iddia etmek mümkün olmaktadır. Bir diğer nokta da, modern tıbbın geleneksel tarihine bakıldığında araştırma konusu olarak beklendiği biçimde modern insana odaklanıldığına şahit olunmaktadır. Bu tip bir araştırma odağı elbette ki tıbbın tabiatını ifade etse de, yukarıda verdiğimiz açıklamalarla birlikte kritik edildiğinde, “hasta kimliğine” sahip olarak gelen özne her ne kadar modern dönem insanı olsa da modern insanın evrimsel geçmişi ve biyolojisinin göz ardı edilmesi akabinde düzeylerarası ve interdisipliner entegre yaklaşımdan uzaklaşıldıkça terapötik efektiflikten uzaklaşılmaktadır. Bir hasta kimliğine sahip olarak kliniğe gelen “insan”, yalnızca insan anatomisi demek değil veyahût evrimsel geçmişinden, toplumundan ve çevresinden yalıtılmış değildir. Tıbbın tarihi, bugünü ve –multidisipliner, evrimsel tıbbî perspektif olmadığı sürece de yarını-, çözülemeyen fenomenler, anlaşılamamış patolojiler, hâlâ incelenmeyi ve ele alınmayı bekleyen sayısız karmaşıklık ve keşmekeşle doludur ve dolu olacaktır. Bu meseleyle ilgili yazının devamında belirttiğimiz okuma önerisini incelemenizi salık vermekteyiz.

Okuma önerisi: Evrimin Işığını Tıbba Yöneltmek: Tıp Literatürü ve Evrim

Tıp akademisindeki bu noksan kavrayış son yıllarda birtakım lokal örnekleri saymaz isek global ölçekte kırılmışa benzemektedir. Entegre tıbbın bundan çok önce “kabuğunu kırıp” akademik eğitim ve araştırma süreçlerinin içerisinde yeşermesiyle birlikte yakın bir analojiyle evrimsel tıp da kabuğundan sıyrılmış ya da sıyrılmak üzeredir. Tıp entelektüelleri, tabir yerindeyse uzun dekatlar sonra ivmelenerek “evrimsel biyolojiyle tanışmaktadır”. Hemen her makalemizde ısrarla ve devamlı vurguladığımız şekilde evrimsel bakış açısı, entegre tıp anlayışının yükselmeye başladığı dönemde, yani son birkaç dekatta buna paralel olarak tıp akademisinin yavaş yavaş ilgisini çekmeyi başarmıştır. Yine de, küresel ebatta bir evrimsel tıp nosyonu, henüz gelişme aşamasındadır. Henüz temel evrim kuramının ve evrimsel biyolojinin dâhi fikrî, bilimsel bakımdan akademiye “oturtulamadığı” bir ülke olarak Türkiye’de “evrimsel tıp” hâlihazırda klâsik tıp camiasında yabancı ve ucube bir nesne gibi durmaktadır. Hastalık patofizyolojisi ve etiyolojisini anlamak üzere, entegre yaklaşım ve evrimsel düşünüşün getirdiği entelektüel yenilik, bilhassa Amerika ve Avrupa orijinli yeryüzünün önde gelen tıp kuruluşları bünyesinde ise klâsik tıbbî perspektiflerin çehresini değiştirmiştir. Evrimsel tıp, geleneksel tıbbî literatürle yetişmiş ordiner bir hekimin ya da tıp profesyonellerinin hastalıklara bakışını radikal formatta değiştirecek bir bilimsel kaplama sahiptir ve özü itibariyle bu bakımdan tıpta değerlidir. Evrimsel bakış açısı, salt sağlık ve hastalık mekanizmalarının daha kolay anlaşılmasına zemin hazırlamakla kalmaz, bireylerin popülasyon temelinde filogenetik orijinlerinin ve sahip oldukları karakterlerin kalıtım ve çevre etkileşimi içerisinde kavranmasına olanak sağlar. Dolayısıyla halk sağlığı, popülasyon genetiği, toplum hekimliği, ilaç geliştirilmesi, bireye özgü tıp gibi alanlarda da protektif aşamada doğrudan, somut uygulamaları bulunur. Her insan karakteri, yapısı veya fenomenal içerimi, ıraksak perspektifte evrim kuramının açıklamalarını gereksinir. Tıpta normal ve abnormal terminolojisi de, tıpkı neyin “sağlıklı” neyin “hastalık” olduğunun evrime ve dolayısıyla popülasyonların kökenine bağlı olarak rölatif algılanması gibi toplum alışkanlıkları, çeşitli seviyelerdeki habituasyon ve ilgili konseptin frekansı bakımından göreli değerlendirmeye maruz kalmaktadır.

Tıbbî klinik bilimlerde sıklıkla üzerinde durulan hastalık anlama mekanizması olarak yakınsak perspektif (proximate analysis) ön plandadır. Ancak, evrimsel tıpla birlikte gelen düşünce tarzı olarak ıraksak perspektif (ultimate analysis), ilgili olgunun kavranmasına yakınsak analizin yetersizliğini ortaya koyar. Örneğin, klâsik tıpta anamnez alma işleminde genellikle bireyin semptomlarının ilk görüldüğü zamandan bu yana gelen değişiklikler ve hasta ve çevre nitelikleri dikkate alınır. Bu, son derece karakteristik bir yakınsak değerlendirmedir ve hekimliğin geleneksel/sıradan yönünü yansıtır. Bu noktadan itibaren, bize temel düzlemde evrimsel açıklamaları veren bir bilim olarak evrimsel biyolojiyle birlikte klinikte hastalıkları yorumlamak için evrimsel tıbba ihtiyaç vardır. Bu tarz bir ihtiyaç, hasta kimlikli bireyin gelişimsel karakterlerinin ötesine taşan, bireyin familya öyküsüne uzanan ve dahi nesillerarası boyutlara varan bir soruşturmayı ortaya koyar. Böylece, klinikte hekimin hastalık ve bozukluk sorgulama ufkunu evrimsel kuramın ışığında genişletmiş olmaktayız. Kaldı ki “sağlık” ve “hastalık” kavramları, bireyin hem evrimsel hem gelişimsel backgroundu tarafından gen-çevre etkileşimiyle belirlenmektedir. Tam da bu nedenledir ki, bir hekim, artık aynı zamanda bir evrimsel tıp profesyoneli olmak zorundadır.

medicine-evolution

Evrim kuramı ve evrimsel tıp, hastalık ve sağlık durumlarını anlamak için tıbbî eğitimde basit bir tercihten öte, bilimsel bir zorunluluk hâlini almaktadır. İnsan evrimi, tıpta son dönemlerde artan bir ilgiyle takip edilmektedir.

Makalemizin bitirişteki düşünsel çerçevesini ve tematiğini vermek adına vurgulayalım: modern tıbbın odaklarını oluşturan “sağlık” ve “hastalık” kavramları, çağdaş evrimsel biyoloji ve klinikteki yansımalarıyla değiştirilmiştir. Evrimsel biyoloji ve evrimsel kuram, geleneksel ve evrimsel olmayan tıbbî bakışın çapraşık ve çoğu noktada problemlere çözümsüz kalan doğasına adeta meydan okumaktadır. Bilim camiasında ve akademide yer edinmiş ciddi tıp profesyonelleri progresif şekilde evrimle tanışmaktadırlar. Modern tıpta hastalık yorumlamak için evrimsel bakış bir tercih değil, eğer efektiflik ve problem çözme söz konusu ise bir zorunluluktur.

Temel Makaleler Serimizin Tüm Yazılarına Ulaşmak İçin Tıklayınız

Yazar: Necdet Ersöz (Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi, Evrimsel Tıp Topluluğu)

Referanslar ve İleri Okumalar

  1. Varki, A. (2012). Nothing in medicine makes sense, except in the light of evolution. Journal of Molecular Medicine,90(5), 481-494. doi:10.1007/s00109-012-0900-5
  2. Gluckman, P. D., Beedle, A., Buklijas, T., Low, F., & Hanson, M. A. (2016).Principles of evolutionary medicine. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press.
  3. Dobzhansky T (1973) Nothing in biology makes sense, except in the light of evolution. The American Biology Teacher, 35:125–129
  4. Ersoz, N. (2017). Evrimin Işığını Tıbba Yöneltmek: Tıp Literatürü ve EvrimEvrimsel Tıp. erişim tarihi Nisan 07, 2017, bağlantı https://goo.gl/9Vwb0R
  5. Nesse, R. M. (2001). How is Darwinian medicine useful? Western Journal of Medicine,174(5), 358-360. doi:10.1136/ewjm.174.5.358
  6. Abu-Asab, M., Chaouchi, M., & Amri, H. (2008). Evolutionary medicine: A meaningful connection between omics, disease, and treatment. Proteomics – Clinical Applications,2(2), 122-134. doi:10.1002/prca.200780047
  7. Ersoz, N. (2015). Evrimsel Tıp Bireye Özgü Tıbbın Geleceğini Nasıl Şekillendirebilir? Evrimsel Tıp, erişim tarihi Nisan 07, 2017, bağlantı https://goo.gl/sna3Sk
  8. Straub, R. H. (2012). Evolutionary medicine and chronic inflammatory state—known and new concepts in pathophysiology. Journal of Molecular Medicine,90(5), 523-534. doi:10.1007/s00109-012-0861-8
  9. Hidaka, B. H., Asghar, A., Aktipis, C. A., Nesse, R. M., Wolpaw, T. M., Skursky, N. K., Schwartz, M. D. (2015). The status of evolutionary medicine education in North American medical schools. BMC Medical Education,15(1). doi:10.1186/s12909-015-0322-5
  10. Stearns, S.C., & Ebert, D. (2001) Evolution in health and disease: work in progress. Quarterly Review of Biology 76, 471-432.
Reklamlar

One response to “Temel Makaleler 05: Tarihsel-Akademik Dinamikleriyle Evrim, Tıp ve Biyolojinin Komparatif Özeti ve Entegre Yaklaşım

  1. Geri bildirim: TEMEL MAKALELER 05: TARİHSEL-AKADEMİK DİNAMİKLERİYLE EVRİM, TIP VE BİYOLOJİNİN KOMPARATİF ÖZETİ VE ENTEGRE YAKLAŞIM | LabirentliYOL·

Soru, Görüş ve Eleştirileriniz: (Uygunsuz İçerikler Kaldırılacaktır)

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s